Kültürel Mirasta Kapsayıcılık: Erişimden Katılıma Uzanan Yeni Bir Bakış

TÜBA tarafından yayımlanan ve “iNCLUSION in the Cultural Heritage Sector” başlığını taşıyan eser, kültürel mirasın herkes için erişilebilir, anlaşılır ve katılıma açık hale getirilmesini ele alıyor. Kitap, TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker ile Doç. Dr. Kevser Çınar’ın editörlüğünde hazırlandı.

Yayın, kapsayıcılığı yalnızca fiziksel erişim koşullarıyla sınırlamıyor. Engelli bireylerin deneyimlerini, temsil meselelerini ve karar alma süreçlerine katılımı da merkeze alıyor. Araştırmacılar, müze yöneticileri, turizm profesyonelleri, eğitimciler, mimarlar, şehir plancıları, dijital teknoloji geliştiricileri ve kamu politikası uzmanları için kapsamlı bir kaynak niteliği taşıyor.

Araştırmadan Uygulamaya Uzanan Çok Disiplinli Bir Çalışma

Çalışma, TÜBA koordinasyonunda yürütülen ve Avrupa Birliği Erasmus+ programı tarafından ortak finanse edilen iNCLUSION projesinin bilimsel çıktıları arasında yer alıyor. Proje kapsamında yükseköğretim öğrencilerinin engelli bireylere yönelik dönüştürücü kültürel deneyimler oluşturma kapasitelerinin geliştirilmesi hedefleniyor.

Kültürel miras turizmi, müzecilik, eğitim, mimarlık, iletişim, dijital beşerî bilimler ve kamu politikaları kapsayıcılık ekseninde bir araya getiriliyor. Bölümlerde kuramsal tartışmaların yanında literatür incelemeleri, kurumsal deneyimler, uygulama örnekleri ve saha çalışmalarına dayanan değerlendirmeler yer alıyor.

Kitabın Ele Aldığı Başlıklar

Eserde kültürel miras turizminde erişilebilirlik, teknolojinin kapsayıcı deneyimlerdeki rolü, kültür kurumlarında katılım, dijital hikâye anlatıcılığı ve kapsayıcı eğitim konuları inceleniyor. Görme engelli bireyler için dokunsal tezhip ve hat sergilerinden çok duyulu müze tasarımına, oyun temelli erişilebilirlik yaklaşımlarından çocukların kültürel mirasla buluşturulmasına kadar farklı uygulamalar değerlendiriliyor.

Kitap ayrıca evrensel tasarımla öğrenme, kapsayıcı yükseköğretim, tarihî kent merkezlerinde sürdürülebilir ulaşım, göç ve aidiyet ilişkisi, kültürel peyzajlarda dışlanma ve kapsayıcı müze politikalarını kapsıyor. Bu çeşitlilik, kapsayıcılığın ulaşım sistemleri, kurumların çalışma biçimleri, kültürel anlatılar ve dijital içeriklerle de ilişkili olduğunu gösteriyor.

Sunuş Yazısında Vurgulanan Temel Fikir

TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker, sunuş yazısında kültürel mirası ortak hafızanın, kimliğin, öğrenmenin ve toplumsal katılımın alanı olarak tanımlıyor. Şeker’e göre bu mirasın değeri, herkesin fiziksel, duyusal, bilişsel, sosyal, kültürel ve ekonomik koşullarından bağımsız olarak ona erişebilmesi, onu yorumlayabilmesi ve katkıda bulunabilmesiyle güçleniyor.

Şeker, kapsayıcılığın yalnızca sosyal adalet meselesi olmadığını, bilimsel ve kurumsal bir sorumluluk da taşıdığını belirtiyor. Kitap, kültürel miras kurumlarında erişilebilirliğin yalnızca mevzuata uyum ya da fiziksel engellerin kaldırılması üzerinden değerlendirilmesinin yeterli olmadığını ortaya koyuyor.

“Erişim Tek Başına Kapsayıcılık Değildir”

Doç. Dr. Kevser Çınar, önsözünde kültürel mirasa erişimin temel bir kültürel hak olduğunu, ancak tek başına kapsayıcılığı sağlamadığını vurguluyor. Çınar’a göre bir müzeye girebilmek ya da dijital bir kültürel içeriğe ulaşabilmek, kişinin kültürel anlatılarda temsil edildiği, deneyimlere katıldığı veya karar süreçlerinde söz sahibi olduğu anlamına gelmiyor.

Çınar, yapay zekâ, dijital hikâye anlatıcılığı, sanal ve artırılmış gerçeklik, oyunlar, podcastler, açık veri ve çok duyulu arayüzlerin kültürel mirasa erişimi genişletebileceğini belirtiyor. Ancak teknolojinin kendiliğinden kapsayıcı olmadığını da ekliyor. Uygulamaların değeri; nasıl tasarlandıklarına, hangi deneyimleri temsil ettiklerine, farklı ihtiyaçlara sahip kullanıcılar için erişilebilir olup olmadıklarına ve geliştirme süreçlerine kullanıcıların katılıp katılmadığına bağlı.